Bugün, dilin temel yapı taşlarından

Bugün, dilin temel yapı taşlarından biri olan “zeka” kelimesinin nasıl yazıldığına dair uzun yıllardır süren bir tartışmayı ele almak istiyorum. Türk Dil Kurumu (TDK) “zeka” kelimesini bir şekilde doğru yazılacak bir kelime olarak kabul etse de, zeka kavramı ve yazımı hakkındaki görüşler kesinlikle evrensel bir görüş birliğine sahip değil. Bu konuyu ele alırken, dilin sürekli evrilen yapısına ve toplumsal normların dil üzerindeki etkilerine de değinmek gerekir. Bu yazıda sadece doğru yazım üzerine değil, aynı zamanda zeka kavramının kültürel, toplumsal ve hatta cinsiyetsel temellerine de göz atacağız. Dilerseniz, herkesin “zeka”yı yazış şekline dair farklı bir bakış açısı getirmesinin ardında yatan nedenlere dair birlikte kafa yoralım.

Türk Dil Kurumu’nun (TDK) önerdiği “zeka” yazımı, aslında bu kelimenin uzun yıllar boyunca etrafında şekillenen toplumsal ve kültürel anlayışların sadece bir yansıması. Her ne kadar bu yazım “doğru” kabul edilse de, dilin yaşayan bir organizma olduğunu ve sürekli değişim gösterdiğini unutmamak gerek. TDK’nin önerdiği yazım biçiminin, belirli toplumsal kodlarla şekillendiği ve çoğu zaman bu tür standartlaştırmaların insan davranışları ile çelişkili olduğu düşünülebilir.

Zeka denince akla gelen ilk şey belki de testler, puanlar, IQ skoru ve bilimsel bir değere indirgenmiş başarılar oluyor. Ama gerçek şu ki, zeka sadece bunlarla sınırlı değil. Hangi yazım biçimi doğru olursa olsun, kelimenin kendisi toplumun zihninde kurulu olan bir ideolojiye işaret ediyor: Başarı, mantık ve soğukkanlılık. Zeka, bir insanın mantıklı düşünme ve problem çözme kapasitesini simgeliyor gibi görünse de, duygusal zeka, sosyal zeka, yaratıcı zeka gibi pek çok farklı türü de var.

Zeka sadece biyolojik bir özellik değil, aynı zamanda toplumsal bir yapıdır. Erkeklerin zeka anlayışı, çoğunlukla mantık, analiz ve stratejik düşünme etrafında şekillenirken; kadınlar daha çok empati, ilişkisel ve insan odaklı bir bakış açısına sahip olurlar. Peki, bu farklı bakış açıları, zeka kavramının toplumda nasıl tanımlandığını ne şekilde etkiliyor?

Erkeklerin genellikle daha analitik ve problem çözme odaklı yaklaşımı, “zeka”nın toplumda pekişen genel tanımına katkı sağlarken, kadınların daha çok empatik ve duygusal zekaya dayalı yaklaşımı bazen göz ardı ediliyor. Burada kritik bir soru ortaya çıkıyor: Zeka gerçekten de sadece analiz ve mantıkla mı ölçülmeli, yoksa duygusal ve sosyal zekâ da bir o kadar değerli bir kavram mı olmalı? Bugün pek çok akademik çalışma, duygusal zekanın aslında günlük yaşamda, iş hayatında ve ilişkilerde ne kadar önemli olduğuna dikkat çekiyor. Peki, bu da demek oluyor ki, kadına dair zeka algısı, erkeklerin egemen olduğu alanlarda sistematik olarak küçümseniyor?

Cinsiyet rollerinin, zeka anlayışını şekillendiren önemli bir diğer unsur olduğuna şüphe yok. Kadınların sosyal ve empatik zekasına değer verilmemesi, erkeklerin analitik zekasına ise gereğinden fazla bir övgüde bulunulması, toplumun içindeki eşitsizlikleri besliyor. Aslında burada esas soru, zeka kavramını tam olarak nasıl tanımladığımız ve onu hangi lenslerle gözlemlediğimiz. Zeka sadece erkeklerin mantık temelli bir yapısına mı indirgenmeli, yoksa her bireyin farklı zeka türlerini kendine özgü biçimde ortaya koyabileceği bir alan mı yaratmalıyız? Sonuçta, herkesin zekası farklı şekillerde işliyor ve çoğu zaman bir kişinin “zekâsı”nın sadece IQ testlerine dayanarak ölçülmesi doğru bir yaklaşım mı?

Bu bağlamda, TDK’nin sadece bir yazım kılavuzu olmanın ötesine geçerek, dilin ve toplumun bu farklı zeka anlayışlarını ne derece kucaklayıp kucaklayamadığını sorgulamak önemli. Belki de zeka hakkında bu kadar katı ve baskıcı bir tanım yapmak, farklı bakış açılarına ve düşünme biçimlerine olanak tanımadığından, kendimizi kısıtlayan bir tutum olabilir.

Bu yazıyı yazarken aklımda bir soru dönüp duruyor: Zeka, gerçekten de sadece bir yazım hatası kadar basit mi? Yoksa zeka, toplumun, bireylerin ve toplumsal yapıların derinlemesine incelediği bir kavram mı olmalı? Bu soruyu sormadan önce bir adım daha atmamız gerekebilir. Gerçekten “zeka”yı doğru yazmanın önemi var mı, yoksa bu yalnızca bireylerin daha fazla başarı, daha fazla yetenek ve “daha fazla zekâ” beklentisiyle şekillenen bir toplumda yaşadığımızın bir yansıması mı?

Her birimiz kendi zeka anlayışımızı oluşturmalıyız. Zeka bir kelimeden çok daha fazlasıdır; hayatın her alanında kendini gösterir ve her insanın yaşadığı zorluklar farklıdır. Kimi analitik zekayla ilerler, kimi ise duygusal zekasıyla yolu aydınlatır. Sonuç olarak, “zeka”nın tek bir doğru tanımı ve yazımı olmadığını kabul etmemiz gerektiği bir dönemdeyiz.